نگاهی به سیستم‌های عامل تلفن همراه

محك‌های مقایسه
بدون شك تعداد محك‌ها و گزینه‌هایی كه برای مقایسه سیستم‌های عامل تلفن‌های همراه وجود دارند متنوع و گنجاندن آن‌ها در یك مطالعه‌ای مقایسه‌ای فراتر از حوصله خوانندگان خواهد بود، لیكن در این نوشتار محك‌های مشترك و تا جای ممكن كاربردی را انتخاب كرده‌ایم. این گزینه‌ها سهولت استفاده، پشتیبانی از كاربردهای Microsoft Office و سازگاری با آن، قابلیت‌های چندرسانه (Multimedia) و پشتیبانی از پست الكترونیكی است. نرم‌افزارهای سازندگان شخص ثالث (Third party) برای این سیستم‌های عامل كه نقش مهمی در توسعه و گسترش كاربردهای این تلفن‌ها دارند نیز از نظر تعداد و كیفیت این گونه‌ كاربردها مقایسه خواهند شد. بی تردید توانایی‌ها و قابلیت‌های سیستم‌های عامل، به عنوان هسته نرم‌افزاری این تجهیزات از اهمیت و جایگاه ویژ‌ه‌ خود برخوردار بوده كه در این نوشتار نیز به آنها اشاره خواهیم كرد.

سیستم‌عامل Symbian
این سیستم‌‌عامل عمدتاً برای تلفن‌های همراه، تلفن‌های هوشمند، و برخی دستیاران دیجیتال شخصی مورد استفاده قرار می‌گیرد و توانائی‌های متنوعی در زمینه مدیریت اطلاعات شخصی (PIM)، دفترچه تلفن، و تقویم داراست. كاربردهای شخص‌ ثالث متنوعی برای آن نوشته ‌شده است لكین نظر به اینكه نگارش‌های مختلفی از این سیستم‌عامل برای نسل‌های مختلف دستگاه‌های تلفن همراه هوشمند تولید شده است (به عبارت دیگر هر نگارش از سیستم‌عامل با در نظر گرفتن قابلیت‌های سخت‌افزاری نسل خاصی از دستگاه‌های تلفن طراحی و پیاده‌سازی شده است) لذا در عملكرد برخی از این كاربردهای شخص ثالث، با توجه به سخت‌افزار دستگاه تلفن هوشمند، ناسازگاری‌های به چشم می‌خورد. از نظر ساختاری این سیستم‌عامل از 5 لایه اساسی تشكیل شده است كه این لایه‌ها عبارت است از:

• لایه ارتباط با سخت‌افزار و خدمات هسته سیستم‌عامل
• لایه خدمات پایه
• لایه خدمات سیستم‌عامل (شامل خدمات عمومی سیستم‌عامل، خدمات ارتباطی، خدمات گرافیكی و چندرسانه، و ارتباط با سایر تجهیزات)
• لایه كاربرد (شامل JavaME)
• لایه واسط كاربر

سهولت استفاده مانند كاربردهای شخص ثالث ارتباط تنگاتنگی به سخت‌افزار تلفن همراه هوشمند دارد. به عنوان مثال از دید كاربران، كار با این سیستم‌عامل هنگامی كه برروی سخت‌افزار Nokia 9300 نصب شده است بسیار ساده و سرراست است، اما این سهولت استفاده به مراتب كمتر از سهولت استفاده در سیستم‌های عامل Windows Mobile و یا Palm OS است. به طور مشخص، رابط كاربر سیستم‌عامل Symbian زمانی كه برروی تلفن همراه Nokia 6682 نصب شده است، برای ورود اطلاعات متنی توسط كاربر (پست الكترونیكی و یا پیامك) دشوار و تاحدودی گمراه‌كننده است. در نتیجه سهولت استفاده از این سیستم‌عامل ارتباط تنگاتنگی با سخت‌افزار تلفن همراه هوشمند دارد.
این سیستم‌عامل از مستندات تهیه‌شده توسط كاربردهای اداری Microsoft شامل Word, Excel و Power Point به طور كامل پشتیبانی می‌نماید با این حال توانایی ایجاد، ویرایش و یا حتی مشاهده‌ این مستندات برروی دستگاه تلفن همراه وابستگی كامل به سخت‌افزار تلفن همراه و قابلیت‌های آن دارد. از نظر پشتیبانی از پست الكترونیكی این سیستم‌عامل نیز مانند سایرین به طور كامل از استانداردهای رایج پست الكترونیكی نظیر POP، IMAP4، و Webmail پشتیبانی می‌نماید. با این حال كاربرانی كه به دنبال راه‌حل‌های تنومند و مطمئن‌تری برای پست الكترونیكی خود هستند می‌توانند از كاربردهای Microsoft Exchange یا Blackberry Connect and Visto به عنوان سامانه پست الكترونیك بهره ببرند.
پشتیبانی از چندرسانه در این سیستم‌عامل به شكل ماهرانه‌ای تعبیه شده است. این سیستم‌عامل توانایی پخش چندرسانه‌های صوتی- تصویری و ضبط صدا را دارد. اما این قابلیت‌ها برروی تمام سخت‌افزارها به طور یكسان محقق نشده است. به عنوان مثال تلفن همراه هوشمند Nokia 9300 توانایی پخش فایل‌های صوتی تحت ساختار MP3 را داشته و به علاه با استفاده از نگارش همراه نرم‌افزار RealPlayer قادر است فایل‌های چندرسانه با ساختار RealAudio،RealVideo و MP3 را پخش نماید، ولی قادر به ضبط صدا یا تصویر نیست.
از نظر تنوع كاربردهای شخص ثالث برای این سیستم‌عامل، می‌توان به گزارش سایت handango اشاره كرد كه در زمان نگارش این مقاله بیش از 9500 كاربرد شخص ثالث را برای این تلفن همراه ثبت كرده است. همچنان كه در ادامه این مقاله می‌خوانید این تعداد كاربرد كمتر از كاربردهای شخص ثالث برای سیستم‌های عامل Windows Mobile و Palm OS است.

سیستم‌عامل Windows Mobile

این سیستم عامل در واقع نگارش نهایی از روند توسعه خانواده سیستم‌های عامل همراه شركت مایكروسافت است كه در ابتدا با نام Pocket PC 2000 روانه‌ بازار دستگاه‌های تلفن همراه هوشمند، كامپیوترهای جیبی، و دستیارهای شخصی دیجیتال شد. معماری این سیستم‌عامل بر مبنای رابط برنامه‌های كاربردی Window32 ( یا Win32 API) است و علاوه بر ارائه خدمات پایه‌ای سیستم‌عامل، برنامه‌های كمكی دیگری را نیز در بر دارد.
در ابتدا باور بر این بود كه این سیستم‌عامل پاسخ شركت مایكروسافت به محصول رقیب یعنی Palm OS بود. در آن زمان نام این سیستم‌عامل Pocket PC بود. اما گذشت زمان و به طور مشخص ارائه نگارش 6 از این سیستم‌عامل در اوایل سال میلادی 2007 توسط مایكروسافت، حاكی از توسعه و افزایش چشمگیر قابلیت‌های این سیستم‌عامل است. از میان این بهبودها می‌توان به قابلیت‌های جالب توجه در كاربرد تقویم، دفترچه تماس‌ها و قابلیت جست‌وجو در نامه‌های الكترونیكی اشاره نمود. در مقایسه با سیستم‌عامل‌های رقیب و به طور مشخص Palm OS، سیستم‌عامل Windows Mobile فهرست تماس‌ها یا همان دفترچه تلفن شما را به شكل كارآمدتری مدیریت می‌نماید. به خصوص روش‌های بهتری برای جست‌وجو در فهرست‌های حجیم از تماس‌ها (1000 ركورد و فراتر از آن) در این سیستم‌عامل تعبیه شده است.
از نظر ظاهری دفترچه تماس‌ها (یا همان دفتر تلفن) فیلدهای اطلاعاتی بیشتری در مقایسه با سیستم‌عامل Palm OS را در بر داشته و با شباهت زیادی كه با دفترچه‌تلفن‌های معمولی دارد، معمولاً یافتن اسامی را با فشردن دو یا سه كلید میسر می‌نماید. مهمترین شكایتی كه از این سیستم‌عامل ذكر شده است، دشواری و تعدد قدم‌های لازم برای انجام كارهای ساده (نظیر خروج از یك برنامه) است. در نگارش 6 از این سیستم‌عامل، مایكروسافت میان‌برهای (Shortcut) متعددی را به سیستم‌عامل اضافه كرده ولی با این وجود جا برای كارهای بیشتر باقی است. در طول سالیان گذشته مایكروسافت تغییرات اندكی را برروی كاربردهای دفترچه تلفن، تقویم، یادداشت، و وظایف (Tasks) از این سیستم‌عامل اعمال كرده است ولی درنگارش 6 از این سیستم‌عامل بهبودهای هوشمندانه‌ای به كاربرد دفترچه تلفن و تقویم اضافه شده است.
به عنوان مثال تاریخچه‌ تماس‌ها و دفترچه تلفن به شكل هوشمندانه‌ای به یكدیگر مرتبط شده‌اند به طوری كه با مراجعه به دفترچه تلفن می‌توانید بفهمید كه آخرین بار در چه تاریخی با شخص خاصی تماس گرفته‌اید یا از طرف وی با شما تماس گرفته ‌شده است، زمان تماس چه هنگامی بوده و طول مدت مكالمه چقدر می‌باشد. ادغام كاربرد Outlook و تقویم نیز از دیگر بهبودهای قابل توجه در این سیستم‌عامل است. از سوی دیگر با بهره‌گیری از كاربرد ActiveSync امكان هماهنگ و همزمان‌سازی كاربرد Outlook در كامپیوتر شخصی شما و كاربرد Outlook تلفن همراه به راحتی فراهم شده است. در این خصوص اشاره به این نكته نیز خالی از لطف نیست كه مایكروسافت بدون ارائه توضیح مشخصی، قابلیت همزمان سازی این دو كاربرد با استفاده از شبكه‌های بی‌سیم (WiFi) را از سیستم‌عامل حذف كرده است.
به نظر می‌رسد تهدیدات امنیتی در شبكه‌های بی‌سیم و خطر انتشار و دسترسی ناخواسته به محتویات نامه‌های الكترونیكی از مهمترین دلایل این تصمیم باشند. نگارش 6 از این سیستم‌عامل كاربردهای مجموعه اداری مایكروسافت شامل Word, Excel و Power Point را به طور كامل ارائه می‌كند. این كاربردها نه تنها برای مشاهده فایل‌های تولید شده توسط محصولات فوق الذكر، بلكه برای ویرایش آنها نیز قابل استفاده است. با این وجود محدودیت‌ها و توانایی‌های سخت‌افزار تلفن همراه در این زمینه از اهمیت و جایگاه تعیین كننده‌ای برخوردار است. در زمینه پست الكترونیكی این سیستم‌عامل علاوه بر استانداردهای POP و IMAP از فناوری تحویل بلادرنگ نامه‌های الكترونیكی نیز پشتیبانی می‌كند. از نظر پشتیبانی از چند رسانه، هیچ یك از سیستم‌های عامل ذكر شده در این مقاله، قابل رقابت با Windows Mobile نیستند.
علاوه بر امكانات رایج ضبط و پخش چند رسانه، اخیرا محصول نرم‌افزاری SlingPlayer كه برای این سیستم‌عامل (و نیز سیستم‌عامل Symbian) نوشته‌ شده است، امكان پخش برنامه‌های تلویزیونی برروی دستگاه تلفن همراه فراهم خواهد شد. كاربردهای شخص ثالث متنوعی برای این سیستم‌عامل نوشته شده است كه در صورت نیاز كاربران می‌توانند این كاربردها را به سیستم‌عامل اضافه و از آنها استفاده كنند. سایت‌هایی نظیر handango یا pocketgear نمونه‌هایی از سایت‌های متعدد ومتنوع عرضه‌كننده‌ كاربردهای شخص ثالث برای این سیستم‌عامل به شمار می‌روند. سایت handango بیش از 17600 كاربرد شخص ثالث را برای این سیستم‌عامل در بردارد.

سیستم‌عامل Palm OS

متأسفانه این سیستم‌عامل به دلیل تحولات اخیری كه در شركت سازنده‌ آن رخ داده است در وضعیت گذار به سر می‌برد. در سال 2006 شركت ژاپنی Access كه تولید كننده نرم‌افزار می‌باشد، شركت سازنده‌ PalmOS یعنی PalmSource را خرید و این در حالی رخ داد كه یك سال قبل‌تر شركت PalmSource از شركت Palm منشعب شده ‌بود. این تحولات تجاری سبب شد كه نگارش 6 این سیستم‌عامل كه قرار بود در سال 2003 روانه بازار شود، هیچگاه به بازار عرضه نشود و در حال حاضر تمام تجهیزاتی (تلفن‌های همراه و دستیاران دیجیتال همراه) كه از این سیستم‌عامل استفاده می‌كنند، از نگارش 5.4 این سیستم‌عامل بهره می‌برند. با وجود اینكه آخرین نگارش این سیستم‌عامل بیش از 3 سال است كه به روز نشده است، لیكن همچنان از توانائی‌ها و قابلیت‌های قابل توجهی برخوردار بوده كه آن را در رده سیستم‌های عامل امروزی قرار می‌دهد.
به عنوان مثال رابط كاربر این سیستم‌عامل به شكل قابل توجهی سهل‌الاستفاده است. اجرای برنامه با كلیك انجام شده و برای ورود اطلاعات كافی است كه با استفاده از قلم مخصوص (و قابلیت تشخیص دستنویس) یا صفحه كلید مجازی اطلاعات را وارد كنید. یكی از نكات تحسین برانگیز در این سیستم‌عامل سهولت مدیریت كاربردهاست. در این سیستم‌عامل لازم نیست كه از كاربردی خارج شوید (Exit) و به محض اجرای كاربرد دیگر، كاربرد قبلی به طور خودكار خاتمه می‌یابد. این ویژگی سبب می‌شود كه بر خلاف سیستم‌های عامل دیگر (مانند Windows Mobile) حافظه تلفن همراه به طور ناخواسته برای كاربردهای متعدد تخصیص داده نشود.
این سیستم‌عامل بر خلاف دو رقیب دیگر سهم ناچیزی از بازار تلفن‌های همراه هوشمند را در اختیار دارد و بیشتر محبوبیتش را به سبب دستگاه‌های دستیار دیجیتال شخصی كسب كرده است. با استفاده از برنامه Outlook و Palm Desktop امكان همزمان سازی فایل‌ها با كامپیوتر شخصی فراهم می‌شود. این سیستم‌عامل با توجه به اینكه چند سالی است كه به روز نشده است به طور پیش ساخته از مستندات اداری Microsoft Office پشتیبانی نمی‌كند و برای مشاهده فایل‌های Word, Excel و Power Point باید از نرم‌افزار كمكی DataViz استفاده كرد كه تقریباً با تمام سخت‌افزارهای مجهز به Palm OS عرضه می‌شود. این نرم‌افزار كمكی امكان ویرایش فایل‌های Word و Excel را فراهم می‌كند اما قابلیت ویرایش فایل‌های Power Point را ندارد.
نرم ‌فزار مدیریت نامه‌های الكترونیكی در این سیستم‌عامل Versa Mail است كه امكان دریافت نامه از طریق طیف وسیعی از رسانه‌های ارتباطی نظیر WiFi، Bluetooth و ارتباط همزمان‌سازی با كامپیوتر شخصی را فراهم می‌نماید. این نرم‌افزار از استانداردهای POP3 و IMAP نیز پشتیبانی می‌نماید. از دیدگاه قابلیت‌های چند رسانه این سیستم‌عامل به مراتب در جایگاه عقب‌تری نسبت به رقبای خود قرار می‌گیرد. به عنوان نمونه برای پخش موسیقی‌هایی كه با الگوی DRM محافظت شده‌اند، باید از نرم‌افزار جداگانه‌ای استفاده شود. همچنین این سیستم‌عامل تنها از استاندارد فایل‌های صوتی- تصویری MPEG1پشتیبانی می‌نماید. از نظر نرم‌افزارهایی شخص ثالث، علیرغم عدم به روزرسانی این سیستم‌عامل طی سه سال گذشته، ولی حجم قابل توجهی از كاربردهای شخص ثالث برای این سیستم‌عامل عرضه شده است. سایت handango بیش از 10000 كاربرد را برای این سیستم عامل در بر دارد.

سهم بازار
یكی از عوامل مهم و تعیین كننده در رواج و محبوبیت سیستم‌های عامل همراه، علاوه بر قابلیت‌های و ویژگی‌های نرم‌افزاری، حمایت و پشتیبانی شركت‌های تولیدكننده سخت‌افزار (سازندگان تلفن‌های همراه یا دستیار دیجیتال شخصی) و به عبارت دقیق‌تر سهم بازار حمایت كنندگان از این سیستم‌های عامل می‌باشد. بر اساس آمار، سیستم‌عامل Symbian قریب به 67% از بازار سیستم‌عامل همراه را در اختیار دارد و به دنبال آن سیستم‌عامل Windows Mobile با سهم 15% و در جایگاه بعدی سیستم‌عامل PalmOS در كنار سایر سیستم‌های عامل رقیب (نظیرBlackberry و Linux) 18% باقیمانده بازار را به طور گروهی در اختیار دارند. این سهم بازار ارتباط مستقیم و تنگاتنگی با سهم بازار سازندگان تلفن‌های همراه دارد.
به عنوان مثال مالكین اصلی شركت Symbian، شركت‌های بزرگی نظیر نوكیا (با مالكیت 47.9% سهام)، اریكسون (با مالكیت 15.6% سهام)، سونی- اریكسون (با مالكیت 13.1% سهام)، پاناسونیك (با مالكیت 10.5% سهام)، زیمنس (با مالكیت 8.4% سهام) و در نهایت سامسونگ (با مالكیت 4.5%) می‌باشند كه موفقیت هریك در بازار سخت افزار تلفن همراه به طور مستقیم موجب موفقیت، رواج و محبوبیت این سیستم‌عامل در بازار جهانی خواهد شد.